2.03.2012

ბიბლიოფილებისთვის-ფრანს დე ვაალ,"ემპათიის პრინციპი":

"ჩვენ უბრალოდ უფრო საზრიანები ვართ..."
მიუნხენის გამომცემლობა Karl Hanser Verlag-მა გამოსცა ჰოლანდიელი ზოოლოგი და ქცევითი ბიოლოგი ფრანს დე ვაალის წიგნი "ემპათიის პრინციპი".
kniga-prinzip-empathii-avtor-frans-de-waal
ეს მეცნიერი დღეს არის ქცევითი ბიოლოგიის პირველი სიდიდე, ცხოვრობს ამერიკის შეერთებულ შტატებში და არის Emory University-ს პროფესორი.

ქცევითი ბიოლოგიის ამოსავალი დებულება ისაა რომ ცხოველების და ადამიანების ქცევის ხერხები ექვემდებარება ევოლუციის ერთსა და იმავე კანონებს. ფრანს დე ვაალის ძირითადი განვითარებაა კულტურული და მორალური განვითარება ცხოველთა და ადამიანთა საზოგადოებებში.

მკვლელებად არ ჩნდებიან:ადამიანი, მიუხედავად მკვლელობათა და უთანხმოებათა ათასწლოვანი ისტორიისა, ფრანს დე ვაალის აზრით არის საკმარისად მშვიდობიანი და პოზიტიური არსება. უბრალოდ ჩვენ მივეჩვიეთ ყურადღების კონცენტრაციას უარყოფით ადამიანურ გამოვლინებებზე და ადამიანის ეს ცალმხრივი სახე ჩვენს მეხსიერებაში რჩება როგორც რეალური. თავის მსგავსთა ხოცვას მეცნიერი არ განიხილავს როგორც ემპატიის, თანაგრძნობის ნაკლებობას.
ის ამტკიცებს რომ შემთხვევით და უნებურ მკვლელობათა გარდა მკვლელობის ყველა სხვა შემთხვევას ყოველთვის აქვს მიზეზი რომელსაც მკვლელი თვლის თავისი საქციელის გამართლებად:მოწინააღმდეგის მოშორება, ფულის ხელში ჩაგდება.

უმრავლეს შემთხვევაში ჯერ გააფთრდებიან ხოლმე და მერე კლავენ.

უფრო ძლიერია თუ არა გააფთრება-გამხეცება ემპატია-თანაგრძნობაზე?

მეცნიერის აზრით ადამიანი ვერ ამოძირკვავს თავის თავში ემპატია-თანაგრძნობას, მას შეუძლია ამ გრძნობის დათრგუნვა.        
საინტერესოა რომ ჯარისკაცებს რომელთაც მათი ნების წინააღმდეგ მიაჩეჩებენ ხოლმე ხელში იარაღს უჩნდებათ სერიოზული პრობლემები.

მათი ნახევარი ომიდან ბრუნდება სერიოზული ფსიქიური გადახრებით.

მკვლელობა არ შეესაბამება ადამიანის ბუნებას.

დე ვაალს თავის წიგნში მოჰყავს საოცარი სტატისტიკა: მეორე მსოფლიო ომის დროს ამერიკელ ჯარისკაცთა 80 პროცენტს არ შეეძლო მოწინააღმდეგისთვის სროლა და ისინი ჰაერში ისროდნენ. გერმანელთა სარდლობასაც დიდი შრომა დასჭირდა თავისი ჯარისკაცების მკვლელებად გადასაქცევად. ვიეტნამის ომის დროს ამერიკელებს ერთი მოწინააღმდეგის მოსაკლავად სჭირდებოდათ საშუალოდ 5000 ტყვია. მრავალი ჰაერში ისროდა ან შეგნებულად აცდენდა.

ომი ძალიან არაეფექტური რამეა. ბრძოლის ველზე ერთი ჯარის რიგითი ჯარისკაცი უპირისპირდება სხვა მისებურად უნებურად მეომარს.

ომის ვეტერანებს სტანჯავს ფსიქოლოგიური ტრავმები და მათ სჭირდებათ პროფესიული დახმარება და თანადგომა.
                

თანამშრომლობა  თუ კონკურენცია:
ფრანს დე ვაალი აკრიტიკებს ეკონომისტების საყვარელ დებულებას რომლის თანახმადაც საზოგადოება ეფუძნება ინდივიდთა კონკურენტულ ბრძოლას. ის ამტკიცებს რომ ამ წარმოდგენას არა აქვს არანაირი მეცნიერული საფუძველი როგორც საზოგადოების ისე ბუნების მიმართ. ის ამტკიცებს რომ ამ ყალბ "ბუნების კანონს" იმოწმებენ სწორედ ისინი ვისაც სულ არ სჯერა ევოლუციის თეორიისა.

ამავე დროს ის ამბობს რომ არაა საჭირო მეორე უკიდურესობაში გადავარდნა და სოციუმის იდეალიზაცია. ადამიანს ახასიათებს შეჯიბრებაში ჩართვა, პატივმოყვარეობა. ან სიხარბე.
Шимпанзе в зоопарке Честера

საჭიროა ადამიანის განხილვა ამ თვისებათა თანამშრომლობასთან, ემპატია-თანაგრძნობასთან შეფარდებით.

დიახ, განსაკუთრებულ, სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვან მომენტებში ადამიანს შეუძლია მოკლე დროით სხვისადმი თანაგრძნობის დათრგუნვა საკუთარ თავში.

ასე ხდება როდესაც კარგ მეგობრებს უნდათ ერთი და იგივე სამუშაო ადგილის მიღება.

ადამიანებს თავისი ბუნებით არ ძალუძთ მუდამ უმაღლესი ემპატია-თანაგრძნობის მდგომარეობაში ყოფნა.

ამ უკანასკნელის რეგულაცია ხდება ვითარების და ადამიანის ირგვლივ სოციალური კავშირების ხარისხის შესაბამისად.


მაიმუნები ამშვიდებენ, ეფერებიან გასაჭირში მყოფ თანამოძმეებს. ამას ჰქვია ფსიქოლოგიური მხარდაჭერა, გამხნევება. ღვთაებრივი გაკვეთილი გამხეცებული კაცობრიობისთვის.

                  მაიმუნებში კი დე ვაალის მტკიცებით ბატონობს არა ძლიერის უფლება არამედ "სოციალური" საბაზრო ეკონომიკა. 


                    ჯოგში ყოველთვის არიან ისეთები ვინც  საკვების დიდი რაოდენობით შოვნის სემდეგ უნაწილებენ მას დანარჩენებს. და ასეთი გულუხვობით გამოირჩევიან სწორედ ჯოგის ბელადები. 


            თუმცა ბელადის ქცევაში არის გარკვეული მიხვედრილობაც: ბელადად გახდომა შეუძლია მხოლოდ ჯოგში პოპულარულ მაიმუნს. 


              ადამიანთა ეკონომიკური ლიდერების ქცევა კი უფრო გამოირჩევა სიხარბით. 


                 კონკურენცია თავისთავად კარგი რამეაო,ამბობს დე ვაალი. უფრო მომდომებით მშრომელი მეტსაც შოულობს და ეს ნორმალურია. 


              მაგრამ ამასთან, თუ კი მე წარმატებული ვარ და თქვენ კი "ზიხართ ქუჩაში" ლუკმაპურის გარეშე მე ვარ პასუხისმგებელი ამის გამო თქვენს წინაშე.


               ამიტომაა აქტუალური სოციალური საზოგადოების და საბაზრო ეკონომიკის ჰარმონიული თანაფარდობის ძიება. 


                დღეს საზოგადოებაში ფართოდაა გავრცელებული დევიზი:" თუ კი მე წარმატებული ვარ და შენ არა ეს შენი პრობლემაა". მართალია რომ ევროპაში დე ვაალის აზრით ამ თვალსაზრისით უკეთესი მდგომარეობაა.


             აქ ბატონობს აზრი რომ სახელმწიფო უნდა კისრულობდეს პასუხისმგებლობას თავის მოქალაქეთა გარკვეული ძირითადი საჭიროებების დაკმაყოფილებაზე. 


                 მეორეს მხრივ ევროპაში საკმაოდ ბევრი ფიქრობს რომ სახელმწიფოს მუდამ აქვს მათი ვალი და ისინი მუდამ ელიან სახელმწიფოსგან რაღაცას ისე რომ თვითონ არ კისრულობენ არავითარ პასუხისმგებლობას. ეს უნაყოფო პოზიციაა.



                      დე ვაალი არ თვლის ნრომ მამაკაცები ნაკლებად თანამგრძნობები არიან ქალებთან შედარებით. ის თვლის რომ მამაკაცები ქალებზე უფრო მოხერხებულად ფლობენ თანაგრძნობა-ემპატიის უნარს.  ერთის მხრივ მამაკაცები როგორც საკუთარი ნებით ისე სოციუმის მიერ მათზე დაკისრებული პასუხისმგებლობის გამო უფრო ხშირად ერთვებიან კონკურენტულ ბრძოლაში.

       მაგრამ ამასთან მამაკაცური მეგობრობა გამოირჩევა ემპატია-თანაგრძნობის უფრო მაღალი ხარისხით.

                ესე იგი მამაკაცებში გრძნობათა გამოვლენის დიაპაზონი ბევრად უფრო ფართოა- უმაღლესი თანაგრძნობიდან უმაღლეს კონკურენტულობამდე. 

                      ემპატიის ჯგუფური პარადოქსები:

              ფუნდამენტალისტები და ნაციონალისტები თავისი ჯგუფების შიგნით ავლენენ თანაგრძნობის მაღალ ხარისხს, მაშინ როდესაც სხვა ჯგუფების წევრებს გაცილებით ნაკლებად უტანაგრძნობენ ან უბრალოდ ვერ იტანენ მათ,სძულთ ისინი. 

                 ფსიქოლოგიაში ამას უწოდებენ საკუთარი ჯგუფის ფავორიტიზაციას,მისთვის უპირატესობის მინიჭებას. 

                დე ვაალის ახსნით საქმე იმაშია რომ კაცობრიობა ათასწლეულობით ცხოვრობდა ერთმანეთისგან შორს მცხოვრებ ჩაკეტილ საზოგადოებებად. ამიტომ თანაგრძნობა საკუთარი ჯგუფის გარეთ მყოფებისადმი უახლესი ისტორიის ნიშანია და სერიოზული გამოწვევაა თანამედროვე ადამიანისთვის.  

                ჩვენ იძულებული ვართ ვითანამშრომლოთ იმათთან ვისაც ძლივს ვიცნობთ და ვირჩევთ პარტნიორებს იმის შესაბამისად თუ რამდენად ვხედავთ უცნობში მეგობარს.

                    

ემპატია-თანაგრძნობის, სხვა ადამიანის გრძნობების და განცდების საკუთარი გრძნობების და განცდების მსგავსად განცდის,შეგრძნების უნარი. 










C эмпатией – это по-человечески

kniga-prinzip-empathii-avtor-frans-de-waal

«Мы просто сообразительнее…»
Мюнхенское издательство «Карл Ханзер» (Karl Hanser Verlag) выпустило в свет книгу голладского зоолога и поведенческого биолога Франса де Ваала «Принцип эмпатии». Этот ученый является, на сегодняшний день, первой величиной в области поведенческой биологии, живет в США и и является профессором Эмори Университета (Emory University) в Антланте. Исходным теоретическим посылом поведенческой биологии является тезис о том, что способы поведения у животных и людей подчинены одним и тем же законам эволюции. Основная же тема исследований Франса де Ваала — культурное и моральное развитие в животных и человеческих сообществах.
Книга «Принцип эмпатии» содержит много интересных, неожиданных  и подчас трудно принимаемых на уровне обыденного сознания выводов о человеческой натуре, подкрепленных многолетними научными наблюдениями автора. Биологи отно
сят людей в миру животных. Но для многих это звучит, по меньше мере, провокационно. Хотя, наш мозг лишь в три раза больше по объему в сравнении с мозгом шимпанзе. Но нет ни одного участка человеческого мозга, который бы у них отсутствовал. «Мы просто сообразительнее и умеем говорить, — заключает де Ваал, — только и всего».
Убийцами не рождаются
В частности, человек, несмотря на тысячелетнюю историю убийств и раздоров, в понимании де Ваала, — вполне мирное и позитивное создание. Просто мы привыкли фокусироваться на негативных человеческих проявлениях, и этот односторонний образ человека отпечатывается в нашем сознании как реальный. Ученый не рассматривает убийство себе подобных как проявление недостаточной эмпатии.*/ Он утверждает, что помимо случайных и неумышленных убийств, все остальные случаи всегда имеют под собой причину, которая рассматривается убийцей как оправдание его деяний: убрать соперника или завладеть деньгами. В большинстве случаев, люди сначала приходят в ярость, а потом убивают.
А сильнее ли ярость эмпатии? По мнению ученого, эмпатию нельзя вытравить, ее можно лишь подавить в себе. Примечательно то, что у солдат, которым против их воли дают в руки оружие и обязывают убивать, возникают серьезные проблемы. Половина из них возвращается с войны с серьезными психологическими отклонениями. Убийство не свойственно человеческой натуре.
frans-de-waal-zoolog-i-povedencheckiy-biolog-professor-emory-universiteta-atlanta
ზოოლოგი და ეთოლოგი ფრანს ვაალი,
ატლანტაში ემორი უნივერსიტეტის პროფესორი
На этот счет де Ваал в своей книге приводит изумляющую статистику: во время Второй мировой войны 80% солдат американской армии, будучи не в состоянии выстрелить в противника, палили в воздух. Но и немецкому командованию надо было приложить немалые усилия, чтобы заставить своих солдат стрелять по врагу. Во время вьетнамской войны американцам требовалось в среднем 5000 пуль, чтобы убить одного противника. Тоже многие стреляли в воздух или намеренно промахивались.
Война – очень неэффективное дело. Ведь на поле боя всегда возникает противостояние рядового одной армии против такого же подневольного воина другой. И ветераны войны страдают от психологических травм, им требуется профессиональная помощь и поддержка.
Сотрудничество и-(ли) конкуренция
Франс де Ваал также подвергает критике излюбленный экономистами тезис о том, что общество жиздется на конкурентной борьбе индивидов. Он утверждает, что это представление не имеет под собой никакой научной основы, как применительно к обществу, так и в отношении природы. И отмечает, что ссылаются на этот мнимый «закон природы» как раз те, кто вовсе не верит в эволюционную теорию.
Ученый-биолог, в то же время, отмечает, что не стоит впадать в другую крайность и идеализировать социум, сбрасывая со счетов присущие человеку соревновательность, честолюбие или же жадность. Необходимо рассматривать человека в соотнесении этих свойств с сотрудничеством, эмпатией. Да, в особые, жизненно важные моменты человек может на короткое время «свернуть» в себе сочувствие к другому. Как то, когда добрые друзья оказываются конкурентами, претендуя на одно и тоже рабочее место. Люди по своей природе не могут постоянно пребывать в состоянии наивысшей эмпатии. Последняя регулируется в зависимости от ситуации и качества социальных связей, в которые вовлечен индивид.
В обезьяньей же стае, утверждает де Ваал, господствует не право сильного, а «социальная» рыночная экономика. К примеру, в стае всегда есть такие, кто, раздобыв большое количество корма, делятся с остальными. И замечательно то, что такой щедростью отличаются как раз вожаки стаи. Хотя, в поведении обезьяньего вожака есть определенная корысть – им может стать только тот, кто популярен в стае.
Поведение же экономических лидеров в человеческом сообществе, скорее, отличается жадностью. «Конкуренция сама по себе – вещь здоровая, — отмечает де Ваал. — Если вы трудитесь упорнее, то и зарабатываете больше. И это — нормально. Но вместе с тем, если я успешен, я вы «сидите на улице» без средств к существованию, я несу за это перед вами ответственность». Поэтому актуальным является поиск гармоничного соотнешения между социальным обществом и рыночной экономикой.
На сегодняшний день, в обществе широко распространен девиз: «Если я успешен, а ты нет, это — твоя проблема». Правда, в Европе, считает де Ваал, с этим дело обстоит лучше. Здесь доминирует убеждение, что государство должно отвечать за обеспечение определенных основных потребностей своих граждан.  С другой стороны, в Европе достаточно много людей, которые считают, что государство им постоянно что-то должно, и все время что-то ждут от него. Но при этом они сами не берут на себя никаких обязательств — непродуктивная позиция.
Сочувствие — существительное «женского рода»?
Де Ваал также не согласен с устоявшейся трактовкой гендерных различий в проявлении эмпатии. В частности, с расхожим мнением о том, что мужчины менее склонны к сопереживанию, нежели женщины. Ученый утверждает, что мужчины просто более искусно распоряжаются свойством эмпатии по сравнению с представительницами противоположного пола. С одной стороны, мужчины чаще вступают в конкурентную борьбу, как по своей воле, так и в силу возложенных на них социумом обязанностей. Но вместе с тем, мужская дружба отличается гораздо более высокой степенью эмпатии, чем женская. То есть, у мужчин диапазон проявления чувств гораздо шире: от наивысшей эмпатии до наивысшей конкурентности.
Групповые парадоксы эмпатии
Фундаменталисты и националисты обнаруживают в своих группах высокую степень сопереживания. В то же время, к людям других групп проявляют гораздо меньшую эмпатию, а зачастую и вовсе демонстрируют острую нетерпимость и ненависть. В психологии этот феномен получил название «фаворитизация группы своей принадлежности». Дело в том, объясняет де Ваал, человечество тысячелетиями жило замкнутыми сообществами, которые находились на больших расстояниях друг от друга. Поэтому проявление эмпатии в отношении тех, кто находится вне группы своей принадлежности — «метки» новейшей истории и серьезный вызов современному человеку. Мы вынуждены сотрудничать со многими людьми, которых едва ли знаем. И отбираем себе партнеров, исходя из своих возможностей распознать в незнакомце друга.
_____________________________________
*/ эмпатия — способность сопереживать, ощущать эмоции и чувства другого человека как свои собственные.
____________________________

No comments: